Rehabilitacja przez lata była traktowana trochę jak ostatni etap leczenia – coś, co zaczyna się wtedy, gdy lekarz zrobi już swoje. Tymczasem powrót do sprawności może, a często powinien, zaczynać się znacznie wcześniej: jeszcze przed operacją, bezpośrednio po niej i być prowadzony tak długo, jak pacjent tego potrzebuje. O tym, dlaczego w Polsce wciąż nie traktujemy rehabilitacji jako integralnej części procesu leczenia, jak wygląda nowoczesna, kompleksowa terapia i co zmienia w niej technologia, mówi Robert Chwiłka, członek zarządu i dyrektor operacyjny ośrodka rehabilitacyjnego Neuroport w Poznaniu, położonego na granicy administracyjnej Poznania i Kiekrza.
Rozmawia: Alicja Kulbicka
Zdjęcia: Maciej Sznek, materiały własne NEUROPORT
Zacznijmy od podstaw: czym właściwie jest dzisiaj rehabilitacja? Czy powinniśmy patrzeć na nią jako na kolejny etap po leczeniu, czy jako integralną część procesu leczenia od samego początku?
ROBERT CHWIŁKA: Rehabilitacja może, a czasem powinna zacząć się jeszcze przed właściwym leczeniem. Mówimy wtedy o prehabilitacji, czyli przygotowaniu pacjenta do zaplanowanego zabiegu czy operacji. Bardzo dobrze widać to chociażby na przykładzie endoprotezoplastyki. Pacjent przed operacją powinien być odpowiednio przygotowany. Chodzi między innymi o dietę, masę ciała, przygotowanie mięśni i ogólną kondycję organizmu. To ma później bardzo duże znaczenie dla samego przebiegu operacji i tego, jak pacjent będzie funkcjonował po zabiegu.
Na przykład?
Jeżeli mamy na przykład nadmierną masę ciała, każdy dodatkowy kilogram zwiększa obciążenie stawów kończyn dolnych. W przypadku stawu kolanowego przyjmuje się, że podczas chodu każdy dodatkowy kilogram masy ciała może zwiększać obciążenie kolana o około cztery kilogramy. Nie jest to więc prosty przelicznik dotyczący każdego stawu i każdej aktywności, ale dobrze pokazuje skalę problemu. Jeżeli jesteśmy w stanie wcześniej przygotować pacjenta, bezpiecznie zmniejszyć jego masę ciała, poprawić siłę mięśniową, wydolność i kontrolę ruchu, to stwarzamy lepsze warunki zarówno do zabiegu, jak i do późniejszej rehabilitacji.
Na ile prehabilitacja jest dziś w Polsce standardem, a na ile wciąż czymś, o co pacjent sam musi zadbać?
Niestety, pacjenci generalnie nie są świadomi tego, że takie przygotowanie w ogóle jest możliwe. Mamy w Poznaniu profesorów, którzy bardzo mocno promują prehabilitację i są jej pionierami. Współpracują z nami również ortopedzi, którzy bardzo mocno podkreślają jej znaczenie. To pokazuje, że świadomość tego, jak ważne jest przygotowanie pacjenta jeszcze przed operacją, powoli się zmienia. My również chcieliśmy, żeby ten etap nie funkcjonował w oderwaniu od późniejszego leczenia. Dlatego wspólnie z jednym z poznańskich szpitali stworzyliśmy ofertę obejmującą cały proces – od prehabilitacji, przez operację, aż po kompleksową rehabilitację. Chodzi o to, żeby nie traktować tych elementów jako oddzielnych etapów, ale żeby rzeczywiście tworzyły jeden, spójny proces.

Mamy sytuację, w której pacjent może przejść skomplikowaną operację, otrzymać świetne leczenie, a później czekać tygodniami czy miesiącami na właściwą rehabilitację. Czy w ten sposób nie tracimy części efektów leczenia?
Tak, bardzo wyraźnie widać to w ortopedii, szczególnie przy endoprotezoplastyce. Naszą zasadą jest to, że pacjent po operacji kolana czy biodra powinien trafić do nas bezpośrednio ze szpitala, w dniu wypisu. Nie powinien nawet najpierw wracać do domu na dwa czy trzy dni.
To jest aż tak ważne?
Te dwa czy trzy dni mogą wydawać się niczym, ale po zabiegach ortopedycznych pierwsze dni mają znaczenie dla odzyskiwania zakresu ruchu, kontrolowania obrzęku, aktywizacji mięśni i nauki prawidłowego wzorca chodu. Jeżeli pacjent zaczyna poruszać się w sposób kompensacyjny, taki wzorzec może się utrwalać i później wymagać dodatkowej pracy terapeutycznej. Wczesna, właściwie dobrana rehabilitacja pomaga ograniczać następstwa unieruchomienia, wspiera pracę nad ruchomością stawu, siłą mięśniową i funkcją kończyny oraz pozwala od początku uczyć pacjenta bezpiecznego poruszania się. Nie oznacza to, że każdy pacjent musi trafić do ośrodka w dniu wypisu – decyzja zawsze powinna zależeć od rodzaju zabiegu, stanu klinicznego i zaleceń operatora – ale nie warto pozostawiać pacjenta bez zaplanowanej kontynuacji usprawniania.

Czy polski system opieki zdrowotnej jest nastawiony na przywrócenie jakości życia pacjenta po przebytej operacji?
To trochę gonienie własnego ogona. Polski system ochrony zdrowia ma wiele bardzo dobrych elementów i wysoko wykwalifikowanych specjalistów, ale nadal wyzwaniem pozostaje ciągłość opieki pomiędzy leczeniem ostrym, rehabilitacją, opieką ambulatoryjną i profilaktyką. W części obszarów, na przykład w onkologii, koordynacja procesu jest bardziej rozwinięta, choć również tam system nie jest wolny od ograniczeń. Z perspektywy pacjenta najważniejsze jest, żeby kolejne etapy leczenia były ze sobą powiązane i następowały w czasie wynikającym ze wskazań medycznych. Problemem nie jest więc wyłącznie poziom finansowania, ale także organizacja ścieżki pacjenta, dostępność kadr i nierówności regionalne. Większe znaczenie powinny mieć także profilaktyka, prehabilitacja i odpowiednio wcześnie wdrażana rehabilitacja. Jeżeli można wcześniej przygotować pacjenta, ograniczyć ryzyko powikłań i stworzyć warunki do sprawniejszego powrotu do funkcjonowania, to z punktu widzenia całego systemu również ma to znaczenie. Uważam też, że pacjent powinien mieć większą świadomość ekonomicznej wartości świadczeń finansowanych ze środków publicznych. Informacja o koszcie wykonanego świadczenia – przy jednoczesnym wskazaniu, że pacjent nie ponosi opłaty w miejscu jego udzielenia – mogłaby zwiększać przejrzystość i świadomość tego, jak finansowana jest ochrona zdrowia.
Z czego właściwie wynika problem z rehabilitacją w Polsce? Z pieniędzy, dostępności specjalistów, liczby miejsc, organizacji systemu, a może przede wszystkim z tego, że nadal nie doceniamy jej znaczenia?
To jest połączenie kilku rzeczy. Przede wszystkim problemem bywa dostępność do rehabilitacji w czasie i zakresie odpowiadającym rzeczywistym potrzebom pacjenta, co szczególnie mocno odczuwają mieszkańcy mniejszych miejscowości i terenów wiejskich. Nie byłoby jednak prawdą stwierdzenie, że rehabilitacja finansowana przez NFZ ogranicza się wyłącznie do podstawowych zabiegów fizykoterapeutycznych. System publiczny obejmuje rehabilitację ambulatoryjną, domową, dzienną i stacjonarną, a w zależności od wskazań także kompleksową fizjoterapię. Problemem są raczej kolejki, limity, nierównomierna dostępność świadczeń i możliwość zapewnienia odpowiednio intensywnej, indywidualnej terapii w optymalnym dla pacjenta momencie. W rehabilitacji neurologicznej i ortopedycznej właśnie intensywność, regularność oraz indywidualna praca z pacjentem często decydują o tym, w jakim stopniu uda się wykorzystać jego potencjał funkcjonalny.
I właśnie w tym miejscu pojawia się Neuroport. Co było impulsem do jego stworzenia? Jaka potrzeba sprawiła, że zdecydowaliście się zbudować taki ośrodek?
Neuroport powstał właśnie w odpowiedzi na te potrzeby. Z jednej strony widzieliśmy ogromne potrzeby pacjentów, z drugiej – długi czas oczekiwania na część świadczeń rehabilitacyjnych w systemie publicznym i ograniczoną możliwość zapewnienia terapii o takiej intensywności, jakiej potrzebują niektórzy pacjenci. Do tego dochodzą zmiany społeczne. Mamy coraz więcej osób starszych, coraz więcej osób, które potrzebują rehabilitacji, a jednocześnie rośnie grupa ludzi, którzy są gotowi zapłacić za to, żeby otrzymać ją szybciej i w odpowiednich warunkach. Dlatego stworzyliśmy ośrodek, który miał być czymś innym niż klasyczny szpital czy typowy ośrodek rehabilitacyjny. Neuroport znajduje się w Poznaniu, na granicy administracyjnej Poznania i Kiekrza. Jest w stu procentach dostosowany do osób z niepełnosprawnościami, ale jednocześnie został zaprojektowany bardziej jak wysokiej klasy hotel niż szpital. Mamy las, jesteśmy usytuowani około 150-200 metrów od Jeziora Kierskiego. Są przestronne windy, klimatyzowane pokoje, elektryczne łóżka rehabilitacyjne, systemy przywoławcze, Wi-Fi, telewizja, łazienki bez barier. Pacjent ma przestrzeń, spokój i warunki, które nie przypominają typowego pobytu w placówce medycznej. Chcieliśmy stworzyć miejsce, w którym pacjent nie czuje się jak w szpitalu, ale jednocześnie otrzymuje intensywną, profesjonalną i indywidualnie planowaną rehabilitację.

Do kogo przede wszystkim kierujecie swoją ofertę? Kto jest typowym pacjentem Neuroportu?
Jesteśmy ośrodkiem neurologiczno-ortopedycznym. Największą grupę stanowią pacjenci neurologiczni. To osoby po udarach, po urazach mózgu będących następstwem wypadków lub chorób neurologicznych, pacjenci ze stwardnieniem rozsianym, chorobą Alzheimera, Parkinsonem czy SLA (stwardnienie zanikowe boczne – przyp. red.). Drugim dużym obszarem jest ortopedia. Trafiają do nas pacjenci po endoprotezoplastykach, po ciężkich złamaniach, między innymi miednicy czy szyjki kości udowej. Spełniamy również warunki do prowadzenia rehabilitacji nieletnich od 12 roku życia.
Jakie są kryteria kwalifikacji do ośrodka?
Przede wszystkim pacjent musi być w stabilnym stanie ogólnym i internistycznym, pozwalającym na bezpieczne prowadzenie zaplanowanej rehabilitacji. Jednym z czynników dyskwalifikujących jest obecność patogenów alarmowych wymagających izolacji. Pacjenci bez możliwości nawiązania efektywnego kontaktu lub całkowicie zależni od pomocy innych osób mogą być przyjmowani pod warunkiem obecności opiekuna, który przejmuje uzgodniony zakres czynności opiekuńczych.
Jak wygląda pierwszy dzień pacjenta? Od czego zaczyna się budowanie jego indywidualnego programu rehabilitacji?
Jeszcze przed przyjazdem analizujemy dokumentację medyczną i na podstawie kwestionariusza kwalifikacyjnego przygotowujemy wstępny plan. Fizjoterapeuta, który jest naszym planistą, przygotowuje również wstępny zakres rehabilitacji na podstawie której tworzymy wstępną wycenę turnusu. Natomiast po przyjeździe pacjent przechodzi badanie lekarskie i szczegółową ocenę fizjoterapeutyczną. Samo badanie kwalifikującego fizjoterapeuty może trwać nawet godzinę. Dopiero na tej podstawie możemy dokładnie określić, jakie są możliwości pacjenta i jak powinna wyglądać jego dalsza rehabilitacja.

Neuroport oferuje rehabilitację kompleksową. Co to oznacza w praktyce? Ilu specjalistów może pracować z jednym pacjentem?
To oczywiście zależy od potrzeb konkretnego pacjenta, ale rehabilitacja w naszym ośrodku nie ogranicza się wyłącznie do pracy z fizjoterapeutą. W zależności od sytuacji pacjenta w proces mogą być zaangażowani psycholog, neuropsycholog, neurologopeda, terapeuta zajęciowy czy dietetyk. Chodzi o to, żeby spojrzeć na człowieka szerzej i nie koncentrować się wyłącznie na jednym problemie. Pacjent neurologiczny potrzebuje przecież czegoś więcej niż tylko pracy nad sprawnością ruchową. Jeżeli pojawiają się problemy z mową, funkcjami poznawczymi czy codziennym funkcjonowaniem, również te obszary wymagają odpowiedniego wsparcia. Dlatego kompleksowa rehabilitacja polega na tym, że różni specjaliści pracują z pacjentem w ramach jednego procesu, a nie każdy z nich zajmuje się tylko swoim, oderwanym od reszty, fragmentem problemu.
A jak długo przeciętnie trwa pobyt pacjenta?
Średnio jest to około trzech tygodni. Pierwsze dni służą ocenie możliwości pacjenta i wdrożeniu przygotowanego planu. W drugim tygodniu przechodzimy do intensywnej pracy i wprowadzamy korekty, które wynikają z obserwacji pacjenta. Trzeci tydzień to przede wszystkim utrwalanie osiągniętych rezultatów.
Technologia coraz mocniej wchodzi dziś do rehabilitacji. Jak wygląda to w praktyce w Neuroporcie? Z jakich rozwiązań korzystacie, żeby jeszcze skuteczniej wspierać pacjentów w odzyskiwaniu sprawności?
Podstawą naszej pracy jest zawsze indywidualna terapia jeden na jeden z fizjoterapeutą. W Neuroporcie każdy pacjent ma zapewnioną minimum godzinę kinezyterapii dziennie. Zaawansowane technologie są ważnym uzupełnieniem tej pracy: pozwalają zwiększać liczbę powtórzeń, precyzyjnie dozować wspomaganie lub opór, obiektywizować pomiary i wykorzystywać biofeedback. Jednym z naszych ważniejszych urządzeń jest Lokomat Pro – zrobotyzowany system do reedukacji chodu, łączący bieżnię z napędzaną ortezą kończyn dolnych oraz systemem odciążenia masy ciała. Umożliwia intensywny, powtarzalny trening wzorca chodu z indywidualnym doborem prędkości, odciążenia i poziomu wspomagania, a informacja zwrotna na ekranie zwiększa zaangażowanie pacjenta.

Do rehabilitacji kończyny górnej wykorzystujemy Armeo Spring – egzoszkieletową ortezę z kompensacją ciężaru kończyny, umożliwiającą trening ruchów ramienia w trójwymiarowej przestrzeni. Dzięki temu pacjent może wykonywać dużą liczbę celowych ruchów nawet wtedy, gdy osłabienie mięśni ogranicza samodzielne unoszenie ręki. Wspomagająco wykorzystujemy również moduł Manovo Spring do treningu funkcji dłoni. Natomiast Bimeo to bezprzewodowy, sensorowy system do terapii kończyny górnej, pozwalający prowadzić ćwiczenia jednoręczne i oburęczne. Rejestruje parametry ruchu, takie jak zakres, prędkość i dokładność, a zadania i gry zapewniają pacjentowi natychmiastowy biofeedback oraz pozwalają terapeucie obiektywizować postępy.
Luna EMG jest robotem rehabilitacyjnym do terapii i oceny funkcji kończyn górnych i dolnych. Wykorzystuje elektromiografię powierzchniową: nawet niewielka aktywność mięśniowa pacjenta może zostać wykryta i wykorzystana do wyzwolenia wspomagania ruchu. System umożliwia ćwiczenia bierne, czynne, czynno-wspomagane i oporowe, trening z biofeedbackiem EMG oraz obiektywną ocenę parametrów ruchu i siły. Może być wykorzystywany także w terapii funkcji stawu skokowego, między innymi u pacjentów z niedowładem mięśni odpowiedzialnych za unoszenie stopy. Do precyzyjnego treningu dłoni wykorzystujemy MusicGlove – rękawicęr z czujnikami, która poprzez zadania zsynchronizowane z muzyką wymusza wielokrotne, celowe ruchy palców i chwyt szczypcowy.

Korzystamy także z technologii wirtualnej rzeczywistości. VR może zwiększać zaangażowanie w ćwiczenia, kierować uwagę pacjenta na zadanie i w wybranych sytuacjach zmniejszać subiektywne odczuwanie bólu poprzez mechanizm immersji i dystrakcji; traktujemy ją jednak jako narzędzie wspomagające, a nie metodę zastępującą terapię. W treningu równowagi wykorzystujemy również platformę stabilometryczną z analizą wychyleń środka nacisku i interaktywnym biofeedbackiem, co pozwala obiektywizować ocenę kontroli posturalnej i dobierać ćwiczenia do możliwości pacjenta. Przy całej tej technologii najważniejsze pozostaje to, że urządzenia są narzędziem w rękach terapeuty. Nie zastępują fizjoterapeuty ani klinicznego rozumowania – pozwalają natomiast zwiększyć intensywność, powtarzalność i mierzalność terapii.
Czy tempo powrotu do sprawności rzeczywiście zależy od wieku?
Wiek jest jednym z elementów, ale nie można patrzeć na niego w oderwaniu od całego stanu pacjenta i jego możliwości. Dlatego tak ważna jest wcześniejsza ocena i przygotowanie indywidualnego programu.
Rehabilitacja pojawia się w życiu pacjenta w bardzo różnych momentach – przed operacją, bezpośrednio po niej, po urazie, udarze czy chorobie neurologicznej. Nie zawsze potrzebujemy jednak pobytu w specjalistycznym ośrodku. Jak wygląda rehabilitacja pacjentów, którzy wracają do sprawności po operacjach i innych formach leczenia?
Prowadzimy również rehabilitację pooperacyjną, dostosowaną do rodzaju przebytego zabiegu i aktualnego stanu pacjenta. W jej ramach zajmujemy się między innymi usunięciem szwów, drenażem limfatycznym, pracą z blizną czy programami rehabilitacyjnymi po operacjach jamy brzusznej. Sam fakt zakończenia operacji nie oznacza przecież jeszcze powrotu do pełnej sprawności. Pacjent często potrzebuje odpowiednio dobranej pracy, żeby odzyskać siłę, ruchomość i możliwość normalnego funkcjonowania. Dlatego program rehabilitacji powinien wynikać z konkretnej sytuacji pacjenta, a nie być jednym schematem dla wszystkich.

A co z pacjentami, którzy nie potrzebują całodobowego pobytu, ale nadal wymagają profesjonalnej rehabilitacji?
Rozwinęliśmy również rehabilitację ambulatoryjną. To rozwiązanie dla osób, które nie wymagają pobytu w ośrodku, ale nadal potrzebują indywidualnej pracy z fizjoterapeutą. Pacjent przyjeżdża na terapię, pracuje ze specjalistą, a następnie wraca do domu. To pozwala kontynuować rehabilitację również wtedy, kiedy najintensywniejszy etap leczenia stacjonarnego jest już zakończony. Dzięki temu możemy nie tylko rozpocząć proces powrotu do sprawności, ale również pracować nad utrzymaniem i dalszym rozwijaniem osiągniętych efektów. W tym modelu rehabilitacji doskonale sprawdzają się pakiety, które pozwalają ustalić i zarezerwować rehabilitacje na kilka miesięcy w przód.
Zbudowanie takiego ośrodka wymaga ogromnej inwestycji w ludzi, sprzęt i infrastrukturę. Jak wygląda dzisiaj rynek prywatnej rehabilitacji w Polsce?
Rynek się rozwija, bo potrzeby są coraz większe. Neuroport przyjmuje około tysiąca pacjentów rocznie. Od momentu zgłoszenia do przyjęcia może minąć od jednego do trzech dni, w zależności oczywiście od sytuacji i kwalifikacji pacjenta. Średni trzytygodniowy pobyt wraz z indywidualnie dobranym programem rehabilitacyjnym oraz pełnym wyżywieniem to kilkanaście tysięcy złotych. Pobyt może być finansowany prywatnie, z ubezpieczenia, z odszkodowania, ale również poprzez zbiórki prowadzone np. przez Fundację w Drodze do Zdrowia. To pokazuje też, że dla wielu osób jest to duży wydatek. Dlatego nie każdy może sobie pozwolić na pełny zakres rehabilitacji prywatnej.
Czy rehabilitacja kończy się w momencie, kiedy pacjent opuszcza Neuroport?
Nie. Mamy pacjentów, którzy wracają do nas na dalszą rehabilitację i podtrzymywanie efektów. To również jest bardzo ważne, bo rehabilitacja nie powinna być traktowana jako coś, co robimy przez kilka tygodni, a później całkowicie kończymy. Pacjent powinien wiedzieć, co ma robić dalej i jak utrzymywać osiągnięte efekty.
Czego najbardziej brakuje dziś w polskim systemie rehabilitacji?
Przede wszystkim dostępności do skutecznej rehabilitacji we właściwym czasie i intensywności odpowiadającej potrzebom pacjenta. Potrzeby są ogromne, a możliwości systemu publicznego są ograniczone i nierównomiernie dostępne regionalnie. NFZ finansuje różne formy rehabilitacji – ambulatoryjną, domową, dzienną i stacjonarną – jednak w praktyce wyzwaniem pozostają czas oczekiwania, ciągłość terapii, dostępność specjalistów i możliwość zapewnienia odpowiednio intensywnej, indywidualnej pracy. Jeżeli chcemy mówić o prawdziwym systemie ochrony zdrowia, rehabilitacja musi być jego integralną częścią i powinna być planowana jako element całej ścieżki leczenia, a nie jako dodatek uruchamiany dopiero wtedy, gdy zakończą się pozostałe procedury medyczne.

Aleksandra Pikulik, fizjoterapeutka
Rehabilitacja nie kończy się wraz z wyjściem z gabinetu
Kiedy rehabilitacja ambulatoryjna jest dobrym rozwiązaniem i od czego zależy jej skuteczność?
Przede wszystkim od stanu i samodzielności pacjenta. Osoby bezpośrednio po zabiegach, złamaniach czy w ostrej fazie po udarze częściej wymagają rehabilitacji pobytowej. Kiedy pacjent jest już na tyle sprawny, by regularnie do nas przyjeżdżać, możemy pracować ambulatoryjnie. Zazwyczaj zaczynamy od dwóch spotkań w tygodniu, ale częstotliwość zawsze dopasowujemy indywidualnie. Ogromne znaczenie ma też to, co dzieje się pomiędzy wizytami. Pacjent dostaje od nas konkretne zalecenia i ćwiczenia do domu. My możemy wskazać kierunek i prowadzić terapię, ale bez jego własnej pracy trudno osiągnąć trwały efekt. Dlatego od początku dużo czasu poświęcamy również na edukację i tłumaczenie nad czym pracujemy i jakich efektów się spodziewamy.
Patrycja Przybysz, fizjoterapeutka
Rehabilitacja pobytowa daje pacjentowi coś więcej niż terapię – całodobową opiekę i stałe wsparcie zespołu
Co daje pacjentowi rehabilitacja pobytowa i kiedy jest ona lepszym rozwiązaniem niż terapia ambulatoryjna?
Rehabilitacja pobytowa jest skierowana przede wszystkim do osób, które nie są jeszcze na tyle samodzielne, by regularnie dojeżdżać na terapię. Jej dużą zaletą jest całodobowa opieka i możliwość intensywnej pracy nad odzyskaniem samodzielności w codziennym funkcjonowaniu. Pacjent ma na miejscu cały zespół – lekarza, pielęgniarki, fizjoterapeutów, psychologa, logopedę i opiekunów medycznych. W rehabilitację mogą być również zaangażowani bliscy, którzy towarzyszą pacjentowi i uczą się, jak wspierać go na co dzień. Dzięki temu terapia nie kończy się wraz z pojedynczymi zajęciami, ale jest częścią całego dnia. To także poczucie bezpieczeństwa – jesteśmy przy pacjencie przez 24 godziny i możemy reagować, kiedy tylko tego potrzebuje.



