Tekst: Natalia Klupp, Teatr Biuro Podróży
Zdjęcia: Hayder Ettihad
Plenerowy spektakl „Silence. Cisza w Troi” Teatru Biuro Podroży został zaproszony do stolicy Iraku, miasta, którego blizny wojny wciąż są widoczne, a niektóre rany bolesne. Pokaz odbył się podczas 6. edycji Baghdad International Theater Festival.
Teatr Biuro Podróży opowiada o losach uchodźców. Przygląda się sytuacji z punktu widzenia mieszkańca oblężonego miasta, na które spadły bomby, człowieka, któremu jeszcze kilka lat temu nie przyszłoby do głowy, że stanie się uchodźcą. Bohaterami spektaklu są dzieci – niewinni świadkowie śmierci bliskich, ofiary tułaczki, głodu i przemocy. Dla tych dzieci i ich przyszłego spokoju, aktorzy próbują choć na chwilę postawić się w roli uchodźcy. Teatr Biuro Podróży wykorzystując środki teatru plenerowego: symboliczną scenografię, ogień, szczudła oraz lalki – postaci dzieci i przejmującą muzykę autorstwa Krzysztofa Wiki Nowikowa, opowiada o ludziach, którzy znaleźli się w zawierusze wojennej i którym pozostały już tylko marzenia o ucieczce. – Jechaliśmy do Bagdadu nie bez obaw. Najtrudniej jest grać spektakl o wojnie dla ludzi, którzy tej wojny doświadczyli bezpośrednio. Świadomość, że my tak naprawdę mamy wojnę tylko w swoim mentalnym i międzypokoleniowym doświadczeniu jest krępująca.
Jednak, podobnie jak z „Carmen Funebre” i tym razem spektakl „Silence” nie stał się tylko eufemistycznym opisem a priori. Obrazy spektaklu, metafory wojny i przemocy zostały przyjęte przez widzów Międzynarodowego Festiwalu Teatralnego w Bagdadzie z szacunkiem i uznaniem – tak relacjonował całe przedsięwzięcie Paweł Szkotak, reżyser i dyrektor Teatru Biuro Podróży.
A propos samego miasta i jego mieszkańców wypowiadał się bardzo ciepło i pochlebnie. – Bagdad, miejsce podnoszące się z ruin wojny z terroryzmem, a później wojny domowej z Daesh, chce wejść na drogę ku międzynarodowej społeczności. Miasto jest tętniące życiem, ludzie ciekawi obcokrajowców, których jeszcze stale prawie nie ma. W herbaciarni, wysadzonej przez ISIS kilka lat temu w powietrze, spotykamy młodą programistkę z ojcem. Opowiada nam ona o życiu w Bagdadzie, które nie różni się wiele od naszego. Inni młodzi ludzie dzielą się z nami informacjami o swoich marzeniach i ulubionych filmach. Pijemy wspaniałą cytrynową herbatę. I my, i oni czujemy się dobrze, jak spełnieni obywatele świata. Mimo trudów codzienności Irakijczycy chcą nam pokazać, że żyją normalnie. My grając dla nich spektakl teatralny, chcemy pokazać, że też tak właśnie czujemy.
„Silence. Cisza w Troi” spotkał się z entuzjastycznym i pełnym wzruszenia przyjęciem ze strony festiwalowej publiczności. Pokaz odbił się też szerokim echem wśród działaczy i krytyków teatralnych, których analizy przedstawiają interesujące ścieżki interpretacyjne.
Abbas Azeez Ali, Członek Federacji Tłumaczy Irackich i Członek Związku Pisarzy Irackich, w recenzji „Silence: Cichy krzyk w symfonii chaosu” napisał: „(…) Autobus, niegdyś symbol życia i łączności, staje się płonącą pułapką, grobowcem na kółkach. To nie tylko atak na ludzi; to atak na pamięć, na przyszłość, na samą tkankę społeczeństwa. Akcja sztuki osadzona na „Baghdad’s Celebration Square” ma głębokie znaczenie. Zakorzenia abstrakcyjną tragedię w bardzo realnym, historycznym kontekście Gazy, miasta, które wielokrotnie doświadczało niszczącej radość wojny. Wybierając tę lokalizację, sztuka przekracza alegorię i staje się konkretnym, bolesnym echem wydarzeń rzeczywistych. Jest hołdem dla wszystkich publicznych placów, rynków i autobusów od Bagdadu po Gazę, od Ukrainy po Jemen, które zmieniono z przestrzeni życia w miejsca masakry. Tytuł „Autobus” staje się zatem wiecznym symbolem. To szkolny autobus, autobus codziennego dojazdu, autobus uchodźców – zawsze nośnik ludzkich historii, a coraz częściej cel ataku. Podsumowując, „Autobus” to monumentalne dzieło sztuki protestu. Jego cichy format jest jego najpotężniejszą bronią, zmuszając widza do zaangażowania się nie w retorykę, lecz w surowe ludzkie emocje. Trzyma ciemne lustro nad naszym światem, ukazując absurd i brutalność używania zaawansowanej siły militarnej wobec bezbronnych cywilów. W ostatniej, druzgocącej scenie cisza nie jest już pusta; jest ciężka od echa utraconego śmiechu i wypełniona krzykiem, który rezonuje długo po opadnięciu kurtyny. To bolesne, konieczne i niezapomniane doświadczenie teatralne, które nie potępia słowami, lecz głębokim, uniwersalnym językiem ludzkiego cierpienia i żywotności.” [Tłumaczenie: Teatr Biuro Podróży]
Zaś Ali Raheem Obayes (Ali_Bakrri) w publikacji „Czytanie obrazu poetyckiego i jego zastosowanie w przestrzeni teatralnej” zamieścił odnośnie „Silence” w reż. Pawła Szkotaka takie oto słowa:
„(…) Spektakl nie unikał odważnych tematów ani nawiązywania do religijnych tabu. Posąg niesiony i wciągany przez żołnierzy i uchodźców na dach autobusu przypominał wizerunek Chrystusa w zachodniej myśli chrześcijańskiej – „Boga, który umarł” w filozofii Nietzschego – którego twarz w produkcji Szkotaka pozostawała zasłonięta przed tragedią uchodźców. Wybrzmiało to jak zakodowany przekaz dotyczący głębokiej samotności i egzystencjalnej pustki odczuwanej przez osoby przesiedlone. Spektakl przedstawiał również surowe i do bólu fizyczne obrazy przemocy, ukazując brutalność władz i represyjnych systemów wobec uchodźców – sceny, w których ciało było ciągnięte ulicą przez motocykl, oraz wiele innych uderzających momentów. Jednocześnie pokazywał obrazy czci i pamięci, przypominające unikalne irackie metafory kulturowe: w jednej ze scen aktor umieszcza kwiat w bucie ofiary – czyn głęboko zakorzeniony w irackich tradycjach oddawania hołdu męczennikom, zwłaszcza po niedawnej wojnie z terroryzmem. Spalenie autobusu przy użyciu tych samych pojazdów, które kiedyś były używane przez egzekutorów do terroryzowania ofiar, symbolizowało koło czasu i historii, echo słów Mahmouda Darwisha: Historia kpi zarówno ze swoich bohaterów, jak i ofiar; rzuca na nich okiem – a potem idzie dalej. Te i wiele innych obrazów wzmacniało humanitarny przekaz spektaklu – przekaz, który nie dziwi, ponieważ jest wynikiem artystycznej chęci eksplorowania najtrudniejszego aspektu ludzkiej natury: stanu wojny. Możemy powiedzieć, że ten spektakl został stworzony przez człowieka, dla człowieka i o człowieku. Udało mu się przekazać przesłanie wszystkim, którzy byli jego świadkami – bez zbędnej symboliki czy nadmiernej abstrakcji, polegając zamiast tego na precyzyjnym rytmie, wierze w kondycję ludzką oraz estetycznych obrazach służących głęboko humanistycznym celom.”[Tłumaczenie: Teatr Biuro Podróży]
Spektakl „Silence. Cisza w Troi” powstał w 2016 roku na zamówienie Greenwich+Docklands International Festival / London oraz Hull UK City of Culture 2017 / Freedom Festival, w koprodukcji z GDIF. Był grany niemal 150 razy w Polsce, Anglii, Szkocji, Hiszpanii, Bułgarii, Rumunii, Czechach, Niemczech, Iranie, Indiach oraz Iraku.
- * *
Teatr Biuro Podróży istnieje od 1988 roku. Jego założycielem i reżyserem jest Paweł Szkotak. W ciągu ponad trzydziestu pięciu lat poszukiwań artystycznych teatr wypracował własną metodę pracy nad spektaklem oraz rozpoznawalny styl teatralny, przygotował 25 autorskich spektakli, w tym piętnaście widowisk plenerowych. Teatr Biuro Podróży był uczestnikiem największych światowych festiwali teatralnych. Spektakle teatru zaprezentowane zostały w blisko 60 krajach świata, na sześciu kontynentach (m.in. w Argentynie, Australii, Brazylii, Chinach, Kolumbii, Kubie, Egipcie, Indiach, Iranie, Izraelu, Jordanii, Korei, Libanie, Meksyku, Palestynie, Singapurze, Taiwanie, USA oraz w większości krajów europejskich). Otrzymał wiele prestiżowych nagród na międzynarodowych festiwalach, m.in. w Edynburgu, Teheranie, Atenach, Brześciu, Kairze.